Nieświadome Korzyści Wtórne Utrwalają Dysfunkcyjne Dynamiki Związkowe

Wielu partnerów podtrzymuje dysfunkcyjne schematy w swoich relacjach, co jest często napędzane przez nieświadome korzyści emocjonalne, określane mianem korzyści wtórnych. Psychiatra Vittorio Lingiardi wyraża zaniepokojenie faktem, że nieszczęśliwe związki mogą trwać przez całe życie, ponieważ ukryte zyski z takiego stanu rzeczy motywują do pozostania w nim. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe, ponieważ opór przed zmianą może prowadzić do iatrogenezy, czyli pogorszenia stanu nawet w trakcie interwencji terapeutycznej.

Jednym z powszechnych mechanizmów blokujących postęp jest tak zwana rywalizacja symbiotyczna, gdzie partnerzy nieświadomie walczą o prawo do definiowania rzeczywistości, nierzadko przyjmując role krytycznych figur rodzicielskich. Koncepcja ta ma swoje korzenie w teorii relacji z obiektem, która bada wczesne związki symbiotyczne i procesy separacji dziecka od obiektu, kluczowe dla budowania tożsamości. Korzyści wtórne to pośrednie zyski wynikające z utrzymywania problematycznego stanu, takie jak pozyskiwanie uwagi otoczenia lub unikanie osobistej odpowiedzialności, co czasami może nieświadomie przyciągać figury „zbawicieli”.

Te powtarzalne, nieświadome procesy często manifestują się jako „gry psychologiczne”, zidentyfikowane w ramach Analizy Transakcyjnej (AT). Gry te, będące powtarzanym, nieświadomym procesem o ukrytym motywie, służą zabezpieczeniu negatywnego uznania lub wypełnieniu czasu, oferując namiastkę bliskości bez ryzyka autentycznej intymności. Eric Berne, twórca AT, oparł swoje podejście na humanistycznych założeniach, podkreślając zdolność każdej osoby do samodzielnego myślenia i brania odpowiedzialności za swoje życie, co jest sprzeczne z pasywnością gier.

Przełamanie tego destrukcyjnego cyklu wymaga świadomego zidentyfikowania aktywnej gry oraz rozpoznania wtórnej przewagi uzyskanej przez partnerów za cenę braku zmiany, na przykład uniknięcia lęku przed głęboką intymnością. W kontekście Analizy Transakcyjnej, dążenie do autonomii, rozumianej jako zdolność do samoświadomości, spontaniczności i intymności, jest celem terapii, co kontrastuje z tendencjami symbiotycznymi, gdzie dochodzi do „wchłonięcia kogoś, połknięcia go” i zatarcia granic.

Ścieżka do zdrowszego połączenia wymaga świadomego odrzucenia tych dysfunkcyjnych scenariuszy, co oznacza przywrócenie odpowiedzialności za proces zmiany partnerom. W zdrowej relacji, w przeciwieństwie do symbiozy, każda jednostka zachowuje swoją indywidualność, zainteresowania i potrzeby, a partner jest częścią życia, a nie jego całością. Jeśli partnerzy dostrzegają, że ich stan nie ulega poprawie, a mechanizmy obronne uniemożliwiają zdrowienie, konsultacja ze specjalistą, takim jak psycholog czy psychoterapeuta, staje się oznaką siły w walce o jakość życia.

Terapia par w nurcie AT, wykorzystując model 4Cs, analizuje bliskość, dopasowanie i komunikację, aby zidentyfikować te nieświadome wzorce i wspierać partnerów w wyborze bardziej konstruktywnych form interakcji. Terapia ta koncentruje się na analizie transakcji między stanami Ja (Rodzic, Dorosły, Dziecko), aby pomóc klientom zmienić skryptowe, samoograniczające wzorce myślenia i zachowania, które determinują ich obecne relacje. Świadome odrzucenie korzyści wtórnych jest pierwszym krokiem do odzyskania kontroli nad własnym życiem emocjonalnym i budowania autentycznych, opartych na wzajemnym szacunku więzi.