Psychiater Lingiardi Belicht Secundaire Winsten in Aanhoudende Disfunctionele Relaties

Vele koppels handhaven disfunctionele relationele dynamieken, vaak gedreven door onbewust ervaren emotionele voordelen die bekendstaan als secundaire winsten. De Italiaanse psychiater en psychoanalyticus Vittorio Lingiardi, hoogleraar Dynamische Psychologie aan de Sapienza Universiteit van Rome en ontvanger van de Sigourney Award in 2023, heeft zijn bezorgdheid geuit over ongelukkige relaties die een leven lang aanhouden, juist vanwege deze verborgen compensaties. Lingiardi's werk benadrukt het belang van deze onbewuste drijfveren, waarbij hij de kloof overbrugt tussen de complexiteit van de psychoanalytische klinische praktijk en de noodzaak van empirische deugdelijkheid.

Een veelvoorkomende belemmering voor verandering is de zogenaamde symbiotische competitie, waarbij partners impliciet strijden om de definitie van de realiteit. Dit kan zich uiten in het aannemen van complementaire of kritische ouderrollen. Secundaire winsten zijn indirecte voordelen die voortkomen uit het aanhouden van de ongezonde toestand, zoals het verkrijgen van aandacht of het ontlopen van persoonlijke verantwoordelijkheid. Dit mechanisme kan soms zelfs de aantrekkingskracht van 'reddersfiguren' in de omgeving activeren.

In de context van de Transactionele Analyse (TA), ontwikkeld door Eric Berne, worden deze patronen vaak gezien als 'psychologische spelletjes' die negatieve erkenning veiligstellen of de tijd vullen, en zo een schijn van nabijheid bieden zonder de risico's van authentieke intimiteit. Wanneer stellen weerstand bieden tegen aanpassingen, bestaat het gevaar van iatrogenese, wat een verslechtering van de toestand betekent, zelfs binnen een therapeutische setting. Deze spelletjes worden in TA vaak geanalyseerd met behulp van het Ouder-Volwassene-Kind (OVK) model en de Dramadriehoek, met rollen als Aanklager, Redder en Slachtoffer, die dienen om de status quo te handhaven en doelgericht praten verhinderen.

Het doorbreken van deze vicieuze cirkel vereist een bewuste erkenning van het actieve spel en de identificatie van het secundaire voordeel dat men behaalt door niet te veranderen, zoals het vermijden van gevreesde intimiteit of het ontlopen van autonomie. In symbiotische relaties, waarbij individuele grenzen vervagen door emotionele afhankelijkheid, wordt persoonlijke groei belemmerd omdat het welzijn van de één te sterk aan de ander gekoppeld is. De weg naar een gezondere verbinding houdt in dat men deze disfunctionele scripts bewust weigert, waardoor de verantwoordelijkheid voor verandering teruggelegd wordt bij de partners zelf.

Het principe van persoonlijke verantwoordelijkheid, een pijler van TA, benadrukt dat ieder individu verantwoordelijk is voor zijn of haar handelen en dit niet op anderen kan afschuiven. De inzet van de therapeut en cliënt via een formeel contract, waarin de doelen van de therapie en het tijdspad worden vastgelegd, is cruciaal voor het succesvol doorbreken van deze ingesleten patronen.