Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học Vinh danh Khám phá Cơ chế Dung nạp Miễn dịch Ngoại vi

Viện Hàn lâm Nobel tại Viện Karolinska đã quyết định trao Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2025 cho ba nhà khoa học Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell, và Shimon Sakaguchi. Họ được vinh danh nhờ những khám phá mang tính đột phá liên quan đến cơ chế dung nạp miễn dịch ngoại vi—một quá trình tối quan trọng nhằm ngăn chặn hệ thống miễn dịch tấn công chính các mô của cơ thể, qua đó bảo vệ chúng ta khỏi các bệnh tự miễn.

Bối cảnh Lịch sử và Khám phá Nền tảng

Hiện tượng dung nạp miễn dịch, tức là khả năng hệ thống miễn dịch nhận biết và tha thứ cho các tế bào của cơ thể trong khi vẫn nhắm mục tiêu vào những kẻ xâm nhập gây hại, đã được nghiên cứu trong hơn 75 năm. Những công trình tiên phong của Ray D. Owen vào năm 1945, và sau đó là Leslie Brent, Rupert Billingham, cùng Peter Medawar vào những năm 1950, đã đặt nền móng cho lĩnh vực này.

Những nghiên cứu ban đầu này đã chỉ ra rằng hệ thống miễn dịch có thể được huấn luyện để chấp nhận các mô lạ trong những điều kiện nhất định. Từ đó dẫn đến khái niệm dung nạp trung tâm, nơi các tế bào miễn dịch có khả năng phản ứng với kháng nguyên của bản thân sẽ bị loại bỏ trong quá trình phát triển tại tuyến ức. Burnet và Medawar đã giành Giải Nobel năm 1960 cho “khám phá về sự dung nạp miễn dịch mắc phải,” công nhận cơ chế nền tảng này.

Tuy nhiên, các nhà khoa học hiểu rằng dung nạp trung tâm không phải là hoàn hảo—một số tế bào miễn dịch tự phản ứng vẫn thoát khỏi quá trình này và lưu thông trong cơ thể, tạo ra nguy cơ tấn công tự miễn. Chính lỗ hổng trong hiểu biết này đã được Mary Brunkow, Fred Ramsdell, và Shimon Sakaguchi giải quyết thông qua các khám phá của họ về dung nạp ngoại vi.

Những Đột phá Quan trọng

Vào năm 1995, khi nhiều nhà khoa học vẫn tin rằng dung nạp miễn dịch chỉ phụ thuộc vào việc loại bỏ các tế bào gây hại ở trung tâm, Shimon Sakaguchi đã phát hiện ra một nhóm tế bào miễn dịch mới: tế bào T điều hòa (Tregs). Những tế bào này chủ động ngăn chặn các phản ứng miễn dịch chống lại kháng nguyên của bản thân và phòng ngừa bệnh tự miễn, hé lộ một cơ chế ngoại vi tinh vi giám sát hoạt động miễn dịch bên ngoài tuyến ức.

Công trình bổ sung của Mary Brunkow và Fred Ramsdell vào năm 2001 đã xác định đột biến gen Foxp3 ở chuột gây ra sự mất chức năng của tế bào T điều hòa và dẫn đến tính nhạy cảm nghiêm trọng với bệnh tự miễn. Họ cũng liên kết đột biến gen Foxp3 ở người với hội chứng IPEX hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, khẳng định vai trò thiết yếu của gen này trong việc điều chỉnh miễn dịch.

Sau đó, Sakaguchi đã chứng minh rằng Foxp3 chi phối sự phát triển của tế bào T điều hòa, từ đó kết nối các khám phá di truyền và tế bào học thành một hiểu biết toàn diện về dung nạp miễn dịch ngoại vi.

Tầm quan trọng của Dung nạp Miễn dịch Ngoại vi

Hệ thống miễn dịch sở hữu sức mạnh phi thường, bảo vệ chúng ta hàng ngày khỏi hàng ngàn mầm bệnh. Thế nhưng, sức mạnh này cần phải được kiểm soát một cách chính xác; nếu không, hệ miễn dịch có thể quay sang tấn công các mô của cơ thể, gây ra các bệnh tự miễn mãn tính, thường gây suy nhược như tiểu đường loại 1, đa xơ cứng, và viêm khớp dạng thấp.

Dung nạp miễn dịch ngoại vi, chủ yếu được điều chỉnh bởi các tế bào T điều hòa, đóng vai trò như một “phanh hãm” quan trọng đối với hoạt động miễn dịch này, đảm bảo sự tự dung nạp và cân bằng miễn dịch.

Nếu thiếu cơ chế này, các can thiệp y tế cứu mạng phổ biến như cấy ghép nội tạng sẽ bị đào thải miễn dịch, và nhiều bệnh tự miễn mãn tính sẽ không thể điều trị được. Những khám phá của các nhà khoa học đoạt giải không chỉ làm sâu sắc thêm hiểu biết khoa học mà còn khơi nguồn cho các đổi mới trị liệu, bao gồm các phương pháp điều chỉnh tế bào T điều hòa để chống lại ung thư, ngăn ngừa rối loạn tự miễn và cải thiện kết quả cấy ghép.

Hiện tại, một số liệu pháp nhắm vào các con đường này đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng, mang lại hy vọng lớn cho bệnh nhân trên toàn thế giới.

Kết luận

Olle Kämpe, chủ tịch Ủy ban Nobel, nhấn mạnh: “Công trình của Brunkow, Ramsdell, và Sakaguchi đã tạo ra sự thay đổi lớn, tiết lộ các cơ chế phức tạp và thiết yếu duy trì sự cân bằng của hệ thống miễn dịch. Những khám phá của họ là nền tảng cho miễn dịch học hiện đại và đổi mới trị liệu.”

Bằng cách làm sáng tỏ các cơ chế mà hệ thống miễn dịch bảo vệ cơ thể mà không tự hủy hoại, các nhà khoa học đoạt Giải Nobel năm 2025 đã thúc đẩy đáng kể cả sinh học cơ bản lẫn y học, mở ra triển vọng cải thiện điều trị cho các bệnh tự miễn, ung thư và cấy ghép. Giải thưởng này nêu bật giá trị sâu sắc của nghiên cứu khoa học cơ bản trong việc làm sáng tỏ các hệ thống sinh học phức tạp bảo vệ sức khỏe con người.