Xung đột Iran-Mỹ-Israel phong tỏa Hormuz, gây khủng hoảng năng lượng và lương thực

Cuộc đối đầu quân sự leo thang giữa Iran, Hoa Kỳ và Israel, bắt nguồn từ các cuộc không kích ngày 28 tháng 02 năm 2026, đã gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng đối với chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và lương thực. Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là việc phong tỏa hiệu quả Eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hàng ngày của thế giới. Sự tê liệt này đã đẩy giá dầu Brent vượt ngưỡng 100 USD/thùng vào ngày 08 tháng 03 năm 2026, có thời điểm đạt mức cao nhất là 126 USD/thùng. Theo dữ liệu giao dịch ngày 24 tháng 03 năm 2026, dầu Brent giao dịch ở mức 103,67 USD/thùng, tăng 3,77% so với phiên trước và tăng 70,62% so với cùng kỳ năm 2025.

Sự gián đoạn tại Hormuz không chỉ ảnh hưởng đến năng lượng mà còn đe dọa an ninh lương thực toàn cầu do việc ngừng vận chuyển phân bón, vốn có khoảng 35% lượng xuất khẩu urê toàn cầu đi qua eo biển này. Việc sản xuất phân bón tại khu vực Vịnh Ba Tư bị đình trệ, ví dụ như tại Khu công nghiệp Ras Laffan của Qatar, đã khiến giá phân bón tăng từ 10–30% kể từ khi xung đột bùng nổ. Phó Giám đốc điều hành Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), ông Carl Skau, đã cảnh báo rằng nếu xung đột kéo dài đến giữa năm, thêm 45 triệu người có thể đối mặt với tình trạng đói nghiêm trọng, nâng tổng số người bị ảnh hưởng lên 363 triệu. Các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia và Qatar phụ thuộc lớn vào tuyến đường này để duy trì nguồn thực phẩm cho hơn 100 triệu người.

Diễn biến leo thang quân sự diễn ra cụ thể trong tháng 03 năm 2026. Sau các cuộc tấn công ban đầu của liên quân Mỹ-Israel ngày 28 tháng 02, Iran đã đáp trả bằng các cuộc tấn công có chủ đích vào cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước láng giềng vào ngày 19 tháng 03, bao gồm các cơ sở tại Ras Laffan (Qatar), nhà máy lọc dầu Yanbu (Saudi Arabia) và hai đơn vị lọc dầu tại Kuwait. Cùng ngày 19 tháng 03, nhà lập pháp Iran Somayeh Rafiei đã đề xuất việc xem xét áp dụng phí quá cảnh đối với các tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz như một hình thức bồi thường an ninh. Ngoài ra, Iran đã phóng tên lửa đạn đạo vi phạm không phận Thổ Nhĩ Kỳ ba lần vào các ngày 04, 09 và 13 tháng 03 năm 2026, buộc hệ thống NATO phải can thiệp. Trong khi đó, các cuộc tấn công tên lửa của Iran vào lãnh thổ Palestine vào ngày 18/19 tháng 03 đã gây ra cái chết của bốn thường dân Palestine tại Beit Awa.

Phản ứng ngoại giao cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã hoãn chuyến thăm Trung Quốc dự kiến từ ngày 31 tháng 03 đến 02 tháng 04 sang thời điểm năm đến sáu tuần sau giữa tháng 03 năm 2026 để tập trung vào tình hình Trung Đông. Vào ngày 24 tháng 03, Hoa Kỳ đã gửi một kế hoạch 15 điểm thông qua Pakistan tới Iran nhằm tìm kiếm giải pháp chấm dứt chiến tranh, bao gồm yêu cầu dỡ bỏ cơ sở hạt nhân và mở lại Hormuz; tuy nhiên, một quan chức an ninh cấp cao của Iran tuyên bố đề xuất này là “không thể chấp nhận được”. Cùng lúc đó, Hoa Kỳ đã phê chuẩn việc triển khai thêm hơn 1.000 binh sĩ thuộc Sư đoàn Dù số 82 tới Trung Đông vào đêm 23 tháng 03.

Các quốc gia trong khu vực cũng có những động thái đáng chú ý. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã tái khẳng định khuôn khổ đầu tư 1,4 nghìn tỷ USD với Hoa Kỳ, bất chấp việc cơ sở hạ tầng năng lượng của họ bị Iran tấn công, đồng thời chặn được hơn 93% trong số gần 2.000 tên lửa và máy bay không người lái mà Iran phóng đi. Về du lịch, Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC) dự báo ngành du lịch Trung Đông có thể thiệt hại tới 45 tỷ USD nếu tình hình kéo dài, với mức thiệt hại ước tính 515 triệu Euro mỗi ngày do gián đoạn hàng không và suy giảm niềm tin du khách. Thổ Nhĩ Kỳ, nơi đón 63,9 triệu khách du lịch vào năm 2025, cũng đối mặt bất ổn, mặc dù một số hiệp hội du lịch như AKTOB không ghi nhận sự sụt giảm nghiêm trọng trong đặt chỗ mùa hè 2026. Sự gián đoạn tại Hormuz đang buộc các nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Ấn Độ phải đẩy nhanh quá trình chuyển hướng đầu tư sang các hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) và thủy điện tích năng để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.